Sociale veiligheid op de werkvloer: zo pak je grensoverschrijdend gedrag aan

De aandacht voor sociale veiligheid en seksueel grensoverschrijdend gedrag op het werk groeit. Steeds meer werkgevers willen grensoverschrijdend gedrag voorkomen en een sociaal veilige cultuur creëren. Hoe kunnen werkgevers dat aanpakken? Mariëtte Hamer, Regeringscommissaris seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld, geeft tips.

Foto: Manon van der Zwaal

Wat zijn de ontwikkelingen rondom grensoverschrijdend gedrag en sociale veiligheid op de werkvloer?

“In Nederland ervaart 17% van de werknemers jaarlijks grensoverschrijdend gedrag, zoals intimidatie of pesten. Vrouwen melden dit vaker (21%) dan mannen (13%). Toch weet maar ongeveer de helft van de werknemers of er duidelijke afspraken zijn over gewenst en ongewenst gedrag in hun organisatie. Dat laat zien hoe belangrijk het is om beleid en communicatie hierover goed op orde te hebben.

Een aantal jaar geleden kwam het onderwerp door de Me Too-beweging en de uitzending over The Voice meer in de schijnwerpers. Het was een moment waarop veel bedrijven zich realiseerden dat ze ‘bewust onbekwaam’ waren. Bij meerdere bedrijven kwam seksueel grensoverschrijdend gedrag binnen de eigen organisatie naar boven. Na een incident volgt er vaak een eenmalige maatregel zoals een onderzoek, maar daarmee los je het probleem niet op. Soms kan het probleem juist erger worden. Voor echte cultuurverandering moet je langdurig en stap voor stap werken aan preventie.

Nu zien we dat bedrijven langzaam steeds meer weten over de problemen. Het besef groeit dat werkgevers een belangrijke rol hebben bij het aanpakken van grensoverschrijdend gedrag en het verbeteren van de bedrijfscultuur.”

Zie je verschillen tussen sectoren en bedrijfsgroottes?

“Elke sector heeft eigen uitdagingen. In de zorg werk je nauw samen met mensen en is er vaak lichamelijk contact. Werknemers in die sector melden het vaakst (29%) ongewenst gedrag op de werkvloer. In de bouw of ICT werken meer mannen dan vrouwen. Daar blijft de diversiteit en inclusie soms achter, wat het risico op seksueel grensoverschrijdend gedrag groter kan maken. In de horeca is er veel klantcontact, hoge werkdruk en zijn er onregelmatige diensten. Dit zorgt voor stress en vermoeidheid, waardoor grenzen kunnen vervagen. Dit alles kan het risico op grensoverschrijdend gedrag verhogen.

Bij grote bedrijven is er in het algemeen meer geregeld. Er is bijvoorbeeld een HR-afdeling die zich met het onderwerp bezighoudt. Kleinere bedrijven hebben dat vaak niet. Als het gaat om een sociaal veilige cultuur en besef van risico’s: dat verschilt per bedrijf. Hoe groot een bedrijf is, maakt dan niet zoveel uit. Kleine bedrijven hebben vaak wel beter zicht op hun bedrijfscultuur en de omgang tussen mensen. Die is vanwege het aantal werknemers ook makkelijker te veranderen. In een groot bedrijf, met veel teams en leidinggevenden, is dat moeilijker aan te pakken.”

Geen enkel bedrijf hoeft te zeggen: ‘Ik weet niet hoe ik dit moet aanpakken’

Wat proberen jij en je team te betekenen voor (seksueel) overschrijdend gedrag?

"We helpen bedrijven om (seksueel) grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer aan te pakken en te voorkomen. Dat doen we onder andere met de Handreiking voor cultuurverandering op de werkvloer. We bieden kennis en hulpmiddelen aan die bedrijven nodig hebben. We leggen het zo duidelijk en laagdrempelig mogelijk uit, zodat ze hiermee zelf aan de slag kunnen. Zodat geen enkel bedrijf hoeft te zeggen: ik weet niet hoe ik dit moet aanpakken. Begin bijvoorbeeld met de Quickscan in de Handreiking. Daarmee krijg je meer inzicht of je de juiste stappen zet naar sociale veiligheid en de aanpak van seksueel grensoverschrijdend gedrag.

Naast ondersteuning van individuele bedrijven werken we aan specifieke sectorplannen. Bijvoorbeeld in de horeca en de zorg. Er zijn ook regionale voorbeelden, zoals een vertrouwenspersoon voor mkb-bedrijven die aangesloten zijn bij MKB Limburg. We organiseren webinars voor werkgevers, bijvoorbeeld over gedragscodes en het aanstellen van een vertrouwenspersoon. Doordat het er op de werkvloer meer over gaat, bespreken de mensen het ook thuis aan de keukentafel."

5 stappen voor meer veiligheid op de werkvloer

Een vertrouwenspersoon is een must: die hoort in ieder bedrijf aanwezig te zijn. Werknemers moeten weten dat er iemand is bij wie ze terechtkunnen als er iets misgaat. Maar een veilige werkomgeving vraagt om meer. Belangrijke stappen zijn:

• Regelmatige gesprekken in teamgesprekken
Hiermee kun je signalen vroeg herkennen en bespreekbaar maken. Zorg er ook voor dat je werknemers individueel spreekt. Zodat je ook weet of er iets speelt wat diegene niet in een groep wil delen.
• Heldere communicatie over verwachtingen
Wat voor de één normaal is, kan voor de ander grensoverschrijdend voelen. Door duidelijk te maken wat gewenst gedrag is, voorkom je misverstanden en maak je afspraken die voor iedereen duidelijk zijn.
• Een gedragscode
In een gedragscode leg je op een duidelijke, concrete manier vast wat binnen je bedrijf wél en niet mag. Zo’n code beschrijft bijvoorbeeld hoe collega’s met elkaar omgaan, hoe je met klanten omgaat, regels voor sociale media en welk gedrag leidt tot sancties. Sancties kunnen bijvoorbeeld een waarschuwing, schorsing of ontslag zijn. Dit hangt af van hoe ernstig het gedrag is.
• Een meldpunt
Zorg voor een duidelijke en centrale manier waarop werknemers incidenten kunnen melden. Bijvoorbeeld via een speciaal e-mailadres of een online formulier. Dit zorgt voor duidelijkheid en vertrouwen dat meldingen serieus worden genomen.
• Training voor leidinggevenden en werknemers
Een training helpt het bewustzijn en vaardigheden te vergroten. Je leert bijvoorbeeld hoe je grensoverschrijdend gedrag herkent, hoe je het gesprek hierover voert en hoe je moet handelen. Voor leidinggevenden is dit extra belangrijk, omdat zij vaak de eerste aanspreekpunten zijn.

“Er is geen vaste volgorde of checklist die voor elk bedrijf werkt. De één begint bij een vertrouwenspersoon, de ander bij een gedragscode. Maar als je deze zaken op orde hebt, ben je al goed op weg naar een veilige cultuur. En één ding is voor alle werkgevers belangrijk om mee te beginnen: ga met elkaar in gesprek”

Een positieve werkomgeving zorgt voor productievere werknemers en minder uitval.

Hoe overtuig je werkgevers om met dit onderwerp aan de slag te gaan?

Voor werkgevers die denken dat het bij hen altijd wel goed gaat, is het antwoord helder: "Als er iets gebeurt binnen je bedrijf en je hebt niks geregeld, dan ben je te laat. Niets doen is geen optie.

Maar er zijn verschillende manieren om werkgevers te overtuigen. Sommigen willen vooral hun mensen beschermen. Anderen reageren op cijfers over hoe vaak het voorkomt. Weer anderen begrijpen het vanuit persoonlijke ervaringen of vanuit bedrijfsresultaten. Want een fijne, sociaal veilige cultuur, waarin geen grensoverschrijdend gedrag voorkomt zorgt voor productievere werknemers en minder uitval.”

“Het begint bij het besef. Besef hoe belangrijk het is in onze maatschappij dat iedereen veilig is, maar ook dat iedereen een eigen rol kan spelen in die veiligheid. En dat je er, naast de ethische kant, ook als bedrijf heel veel winst uit kan halen. Letterlijk en figuurlijk. En dat het helemaal niet moeilijk hoeft te zijn."

Ik wil dat het gesprek over seksueel grensoverschrijdend gedrag niet meer stopt.

Wat is je motivatie om je als Regeringscommissaris in te zetten tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld?

“Ik ben aangesteld voor een cultuurverandering, en daarvoor moet je een lange adem hebben. Ik wil dat het gesprek over seksueel grensoverschrijdend gedrag niet meer stopt. En dat we blijven nadenken hoe we het tegengaan. Dat we het erover hebben in het onderwijs, op de werkvloer, in vriendengroepen en gezinnen. Zo zien steeds meer mensen dat bepaald gedrag niet normaal is. En dat is een enorme erkenning voor slachtoffers van seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld.”